Koning Willem III komt een ijsje eten

door Ester Wouthuysen, illustratie Joanna Blaisse

 

Wie weet dat er vlakbij waar nu IJscuypje is gevestigd, in 1863 al een proef werd gedaan met een machine die binnen zeven minuten ijsjes kon fabriceren? Koning Willem III kwam er in eigen persoon naar kijken. Dat kwam zo: de Amsterdamse katholieke metaalwarenfabrikant Johannes Theodorus Scholte (1827-1891) kwam eind 1863 met zijn in Kleef geboren vrouw, de zangeres Amalia Jaspers (1828-1905), in de Plantage wonen, waar hij toen al op de hoek van de Franschelaan en de Kerklaan een bescheiden op stoomkracht werkende ‘Zink- en kopergieterij’ bezat.

Op tentoonstellingen viel Scholte op met zijn ‘pendules, vogelkooijen, kolenbakken, stoelen, statuetten, kamerkroonen, lampen’, en zelfs met ‘een volledig metalen zomerhuisje’ als voorbeelden uit zijn fabriek. Nadat in 1851 op de Wereldtentoonstelling in het Londense Crystal Palace was gebleken dat Nederland op nijverheidsgebied sterk achterliep, was Scholte een van de weinige particuliere ondernemers die de handschoen serieus oppakte. Een paar jaar later maakte hij de eerste Nederlandse fietsen. In 1901 ging de fabriek failliet, terwijl er kort tevoren nog de eerste Nederlandse elektrische auto, de ‘electromobiel’, was gefabriceerd.

Rond 1900 was aan deze kant van de Plantage een echt industriegebiedje ontstaan. Behalve Scholte’s fabriek stond er de spiegel- en lijstenfabriek van de Gebr. Koch, een gebouw van 40 meter lang en drie verdiepingen hoog aan de Henri Polaklaan. In 1909 brak daar een enorme brand uit. De brandweer wist te voorkomen dat de erachter gelegen Twentsche Chemicaliënfabriek ook vlam vatte.

 

In 1885 liet Scholte de uit Duitsland afkomstige architecten Johann Friedrich Henkenhaf (1848-1908) en Friedrich Ebert (1852-1914) drie woonhuizen, een kantoor en een nieuwe metaalwarenfabriek ontwerpen. Twee woonhuizen, Kerklaan 27-29, vormden één geheel met nummer 31, een smaller en hoger kantoorpand met een poort naar de fabriek op het binnenterrein. Dat pand is later door nieuwbouw vervangen, weer met een poort, maar nu voor het daar gevestigde garagebedrijf. Het derde woonhuis werd om de hoek gebouwd aan de Plantage Middenlaan 35 en was achter het hoekhuis om verbonden met de panden aan de Kerklaan. Dat hoekhuis (nu café Koosje) was rond 1870 ook voor Scholte gebouwd.

De architecten waren toen al bekend van het Victoria Hôtel aan het Damrak (zie de roman Publieke Werken van Thomas Rosenboom), het woonhuis van Krasnapolsky (Weesperzijde, hoek Ruyschstraat) en het Kurhaus in Scheveningen (1885).

De gevel van het dubbele woonhuis aan de Kerklaan is opvallend levendig met zijn erkers, balkons en blauwe kleuraccenten. Boven de natuurstenen plint bevinden zich drie bouwlagen en een zolder. De blauw geschilderde buitendeuren liggen in het vlak van de gevel, maar de bouwtekening laat zien dat enkele treetjes in een portiek naar de voordeuren leidden. De witgeblokte bel-etage heeft paarsgewijs geplaatste rondboogvensters, terwijl de verdiepingen erboven opgetrokken zijn uit baksteen, afgewisseld met zogenaamde speklagen.

De uit gietijzer vervaardigde versieringen rondom de driekantige erkers – de gecanneleerde zuiltjes aan weerszijden en de slang- en draakachtige figuren aan de bovenranden – vormen een visitekaartje van Scholte’s metaalwarenfabriek.

Het woonhuis aan de Middenlaan 35 lijkt, vanwege de witgeschilderde gevel, weinig op de huizen aan de Kerklaan, maar bij nadere beschouwing herkent men de hand van hetzelfde architectenduo.

De vroegste bewoners waren mogelijk werknemers van de fabriek. Scholte was zelf al in 1878 naar Zeist verhuisd en later naar Hilversum. Aan het begin van de twintigste eeuw zat op nr 27 de Nederlands Israëlitische Huishoudschool. Van 1939 tot ongeveer 1980 waren beide panden in gebruik als ‘Kleuterhuis’ van de om de hoek gelegen opvang voor ongehuwde moeders van de St. Hubertusvereniging. In de oorlog zijn baby’s en kinderen uit de crèche via de binnentuin en de Kerklaan naar onderduikadressen gebracht.